Tham quan nhà thực hành trồng nấm bào ngư xám Kính thưa quý thầy cô và các em học sinh! Tiếp tục hành trình tham quan và trải nghiệm tại Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM, bây giờ chúng ta sẽ cùng tìm hiểu một mô hình sản xuất rất thú vị, đó chính là mô hình trồng nấm bào ngư xám. Các em có biết không, nấm là một nhóm sinh vật rất đặc biệt. Nếu như cây xanh có thể tự tạo chất dinh dưỡng thông qua quá trình quang hợp thì nấm không có khả năng quang hợp như thực vật. Nấm sử dụng các chất hữu cơ có sẵn trong môi trường để sinh trưởng và phát triển. Vì vậy, trong sản xuất nấm, điều quan trọng là chúng ta phải tạo ra một môi trường và nguồn nguyên liệu phù hợp, cung cấp đầy đủ dinh dưỡng để hệ sợi nấm phát triển. Trong mô hình hôm nay, chúng ta sẽ được tìm hiểu toàn bộ quy trình: Từ mùn cưa cây cao su → phối trộn nguyên liệu → đóng bịch phôi → tiệt trùng → cấy meo → ủ tơ → chăm sóc → nấm ra quả thể → thu hoạch. Đây là một quy trình khá thú vị, bởi chỉ từ những nguyên liệu tưởng như bỏ đi trong quá trình chế biến gỗ, chúng ta có thể tạo ra những sản phẩm thực phẩm có giá trị dinh dưỡng và giá trị kinh tế. Trước tiên, chúng ta hãy cùng làm quen với nấm bào ngư xám. Nấm bào ngư là tên gọi chung của các loài thuộc chi Pleurotus. Đây là loại nấm được sử dụng khá phổ biến trong đời sống bởi nấm có giá trị dinh dưỡng, có thể chế biến thành nhiều món ăn khác nhau và phù hợp với nhu cầu sử dụng thực phẩm hiện nay. Một trong những điểm đáng chú ý của nấm bào ngư là hàm lượng protein tương đối cao so với nhiều loại rau, đồng thời nấm còn cung cấp chất xơ, vitamin và một số khoáng chất. Không chỉ có giá trị dinh dưỡng, nấm bào ngư còn có giá trị trong sản xuất nông nghiệp bởi thời gian sinh trưởng tương đối ngắn và có thể tận dụng các phụ phẩm nông nghiệp làm nguyên liệu trồng. Và bây giờ, chúng ta hãy cùng tìm hiểu xem từ một đống mùn cưa làm thế nào để có thể tạo ra một bịch phôi nấm hoàn chỉnh. Nguyên liệu chính được sử dụng trong mô hình là mùn cưa cây cao su. Đây là phần phụ phẩm được tạo ra trong quá trình chế biến gỗ cao su. Vậy tại sao lại sử dụng mùn cưa cây cao su để trồng nấm? Mùn cưa cao su có nhiều đặc điểm phù hợp cho sự phát triển của nấm bào ngư. Nguồn nguyên liệu tương đối dồi dào, không chứa nhiều tinh dầu gây ảnh hưởng đến nấm, đồng thời dễ dàng phối trộn thêm các nguồn dinh dưỡng. Bên cạnh đó, mùn cưa cũng thuận lợi cho quá trình xử lý, khử trùng và tiệt trùng, giúp hạn chế sự phát triển của các vi sinh vật lạ cạnh tranh với nấm. Đây cũng là một ví dụ rất rõ về việc tận dụng phụ phẩm nông – lâm nghiệp để tạo ra sản phẩm mới, thay vì bỏ đi. Các em có thể hình dung: Mùn cưa → nguyên liệu trồng nấm → phôi nấm → nấm thương phẩm. Đó chính là một hướng tiếp cận của nông nghiệp tuần hoàn. Sau khi mùn cưa được đưa về, nguyên liệu sẽ được đưa qua máy sàng để loại bỏ những tạp chất, mảnh gỗ hoặc các thành phần không phù hợp. Sau đó, chúng ta tiến hành kiểm tra các chỉ tiêu của nguyên liệu, trong đó có độ ẩm và nhiệt độ. Độ ẩm của mùn cưa cần được kiểm soát phù hợp. Trong quy trình này, độ ẩm ban đầu cần đạt trên khoảng 45%. Nếu độ ẩm chưa đạt yêu cầu, nguyên liệu sẽ được bổ sung nước và tiếp tục xử lý. Một điều rất quan trọng là nguyên liệu phải được bảo quản và xử lý trong điều kiện phù hợp, hạn chế tiếp xúc trực tiếp với nước mưa, bởi nước mưa có thể mang theo nhiều vi sinh vật không mong muốn. Tiếp theo, mùn cưa được xử lý bằng nước vôi nhằm tạo môi trường có pH cao, giúp hạn chế các loại vi sinh vật cạnh tranh. Sau đó, người sản xuất sẽ bổ sung thêm các nguồn dinh dưỡng cần thiết để tạo ra môi trường phù hợp cho nấm phát triển. Các thành phần dinh dưỡng được phối trộn theo tỷ lệ kỹ thuật phù hợp với từng công thức sản xuất. Sau khi bổ sung dinh dưỡng, nguyên liệu được đảo trộn thật đều để các thành phần phân bố đồng nhất. Sau khi phối trộn, nguyên liệu sẽ được đưa vào giai đoạn ủ. Đây là một bước rất quan trọng bởi quá trình ủ giúp nguyên liệu ổn định hơn, đồng thời tạo điều kiện để các thành phần dinh dưỡng được phân bố và môi trường nguyên liệu được xử lý tốt hơn. Sau khoảng 24 giờ đầu tiên, người sản xuất sẽ tiến hành đảo đống ủ và kiểm tra các thông số như nhiệt độ và độ ẩm. Sau khoảng 24 giờ tiếp theo, các chỉ tiêu tiếp tục được kiểm tra. Độ ẩm nguyên liệu cần nằm trong khoảng phù hợp, khoảng 55–70%, nhiệt độ đống ủ có thể đạt trên 60°C, đồng thời môi trường được duy trì ở mức pH phù hợp theo quy trình xử lý. Các em có thể thấy rằng, ngay cả trước khi cây nấm được đưa vào, người sản xuất đã phải kiểm soát rất nhiều yếu tố. Điều này cho chúng ta thấy: Trồng nấm không chỉ đơn giản là cho meo vào mùn cưa rồi chờ nấm mọc. Mỗi công đoạn đều cần được thực hiện đúng kỹ thuật. Sau khi nguyên liệu đã đạt yêu cầu, chúng ta tiến hành đóng bịch phôi nấm. Mỗi bịch phôi sau khi đóng thường có khối lượng khoảng 1,1–1,2 kg. Sau khi đóng bịch, phôi được đậy nắp và xếp vào lò hấp tiệt trùng. Tại sao phải tiệt trùng? Bởi vì bên trong bịch phôi không chỉ có nấm mà còn có thể tồn tại rất nhiều loại vi sinh vật khác. Nếu không xử lý, các vi sinh vật này có thể cạnh tranh chất dinh dưỡng với nấm hoặc gây nhiễm phôi, khiến nấm không thể phát triển bình thường. Vì vậy, phôi được hấp ở nhiệt độ khoảng 100°C, với thời gian gia nhiệt có thể kéo dài khoảng 10–12 giờ theo quy trình. Sau khi hấp xong, phôi phải được làm nguội tự nhiên khoảng một ngày. Khi nhiệt độ bên trong phôi giảm xuống khoảng 35–40°C, chúng ta mới tiến hành công đoạn tiếp theo. Đó chính là cấy meo nấm. Đây là một trong những công đoạn rất quan trọng trong quy trình sản xuất. Phôi sau khi tiệt trùng sẽ được đưa vào phòng cấy meo. Phòng cấy cần đảm bảo điều kiện vệ sinh và hạn chế tối đa sự xâm nhập của các vi sinh vật lạ. Vậy meo nấm là gì? Các em có thể hiểu đơn giản rằng meo nấm là nguồn giống nấm, chứa hệ sợi nấm của giống nấm bào ngư xám mà chúng ta muốn nuôi trồng. Khi đưa meo vào phôi, hệ sợi nấm sẽ bắt đầu sử dụng nguồn dinh dưỡng có trong mùn cưa và phát triển dần thành tơ nấm. Trong quá trình cấy, các dụng cụ như kềm, cây nêm… phải được xử lý tiệt trùng trước khi sử dụng. Sau đó, người thực hiện sẽ tạo lỗ trên phôi bằng cây nêm, đưa meo nấm vào đúng vị trí và đậy nắp lại. Phôi sau khi cấy được chuyển sang nhà ủ để bắt đầu giai đoạn phát triển tơ nấm. Sau khi cấy meo, phôi nấm chưa thể cho chúng ta thấy những tai nấm ngay lập tức. Trước tiên, hệ sợi nấm phải phát triển bên trong phôi. Giai đoạn này được gọi là giai đoạn ủ tơ. Nhà ủ cần được thiết kế thoáng mát, tránh ánh nắng trực tiếp, tránh mưa và hạn chế gió lùa. Nhiệt độ trong nhà nấm được duy trì khoảng 27–31°C, độ ẩm khoảng 70–80% theo điều kiện của quy trình. Sau khoảng 7–10 ngày, người trồng có thể tháo nắp nhựa và sử dụng giấy báo mỏng hoặc vật liệu phù hợp đã được xử lý vệ sinh để che cổ bịch. Mục đích là tạo điều kiện phù hợp để hệ sợi nấm hô hấp và tiếp tục phát triển. Đây là một trong những giai đoạn thú vị nhất. Trong khoảng 7–8 tuần, hệ sợi nấm sẽ liên tục phát triển và sử dụng các chất dinh dưỡng có trong phôi. Ban đầu, phôi có màu nâu đen của mùn cưa. Theo thời gian, các sợi nấm màu trắng sẽ phát triển và lan dần ra khắp bên trong phôi. Khi phôi chuyển sang màu trắng gần như hoàn toàn, điều đó cho thấy hệ tơ nấm đã phát triển mạnh. Lúc này, người trồng sẽ tiến hành tháo bỏ lớp giấy che. Sau khoảng 3–4 ngày, những mầm nấm nhỏ bắt đầu xuất hiện tại cổ bịch. Đây chính là giai đoạn hình thành quả thể. Từ những mầm nấm nhỏ ban đầu, tai nấm sẽ lớn dần lên. Sau đó khoảng 2 ngày, tùy điều kiện sinh trưởng và kích thước tai nấm, chúng ta có thể tiến hành thu hoạch. Các em có thể quan sát sự thay đổi này: Tơ nấm trắng → mầm nấm → quả thể → tai nấm trưởng thành. Khi nấm bắt đầu hình thành quả thể, việc chăm sóc cũng có những yêu cầu khác so với giai đoạn ủ tơ. Lúc này, nấm cần được cung cấp độ ẩm thích hợp để tai nấm phát triển, không bị khô. Người trồng có thể sử dụng hệ thống phun sương để cung cấp độ ẩm cho môi trường và hỗ trợ quá trình phát triển của nấm. Tuy nhiên, việc tưới cũng phải đúng kỹ thuật. Không phải cứ tưới thật nhiều nước là nấm sẽ phát triển tốt. Nếu môi trường quá khô, nấm có thể bị mất nước và phát triển kém. Ngược lại, nếu độ ẩm quá cao hoặc thông thoáng không tốt, môi trường có thể thuận lợi cho các vi sinh vật gây nhiễm phát triển. Vì vậy, người trồng phải luôn cân bằng giữa: Nhiệt độ – độ ẩm – thông thoáng – vệ sinh. Khi tai nấm đạt kích thước phù hợp, chúng ta tiến hành thu hái. Sau mỗi lần thu hoạch, công việc chưa kết thúc. Người trồng cần tiến hành vệ sinh cổ bịch bằng dụng cụ sạch, loại bỏ phần gốc nấm còn sót lại. Sau đó, phôi được đậy lại và tiếp tục chăm sóc. Khoảng 10 ngày sau, phôi có thể tiếp tục được mở ra để chuẩn bị cho đợt thu hoạch tiếp theo. Nếu được chăm sóc, vệ sinh và quản lý đúng kỹ thuật, một phôi nấm có thể cho thu hoạch khoảng 8–10 đợt. Như vậy, chỉ với một bịch phôi ban đầu, chúng ta có thể thu được sản phẩm nhiều lần trong suốt quá trình khai thác. Qua quy trình vừa tìm hiểu, chúng ta có thể thấy có một số yếu tố đặc biệt quan trọng. Thứ nhất – Nhiệt độ Trong giai đoạn ủ tơ, nhiệt độ cần được duy trì khoảng 27–31°C. Nếu nhiệt độ quá cao, người trồng có thể áp dụng các biện pháp phù hợp như tưới ẩm nền để hỗ trợ giảm nhiệt. Thứ hai – Độ ẩm Độ ẩm môi trường trong nhà nấm cần được duy trì khoảng 70–80% trong giai đoạn ủ tơ theo quy trình. Khi nấm ra quả thể, cần đảm bảo đủ ẩm để tai nấm không bị khô. Thứ ba – Vệ sinh Đây là yếu tố cực kỳ quan trọng. Trong sản xuất nấm, nếu xuất hiện vi sinh vật lạ hoặc nấm mốc cạnh tranh, phôi có thể bị nhiễm và ảnh hưởng đến năng suất. Chính vì vậy, từ nguyên liệu, dụng cụ, phòng cấy cho đến nhà ủ, tất cả đều cần được kiểm soát vệ sinh. Thứ tư – Thông thoáng Nhà nấm cần đảm bảo thông thoáng phù hợp nhưng đồng thời hạn chế ánh nắng trực tiếp, mưa và gió lùa. Qua mô hình nấm bào ngư xám, chúng ta có thể thấy rất rõ giá trị của việc ứng dụng khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp. Từ một loại phụ phẩm như mùn cưa cây cao su, chúng ta có thể tạo ra một sản phẩm thực phẩm có giá trị. Điều này giúp: Tận dụng nguồn phụ phẩm nông – lâm nghiệp; Giảm lượng chất thải phải xử lý; Tạo ra sản phẩm có giá trị kinh tế; Tạo thêm việc làm và thu nhập cho người sản xuất; Hướng đến mô hình sản xuất nông nghiệp tuần hoàn. Đặc biệt, quy trình sản xuất nấm cho chúng ta thấy một nguyên tắc rất quan trọng: Không phải phụ phẩm nào cũng là chất thải. Nếu biết tận dụng và xử lý đúng cách, một nguồn nguyên liệu tưởng như bỏ đi hoàn toàn có thể trở thành nguồn tài nguyên để tạo ra sản phẩm mới. Mô hình trồng nấm cũng là một ví dụ rất dễ hiểu về nông nghiệp tuần hoàn. Cây cao su được khai thác để lấy mủ và gỗ. Trong quá trình chế biến, mùn cưa được tạo ra. Thay vì bỏ đi, mùn cưa được tận dụng làm nguyên liệu trồng nấm. Sau quá trình sản xuất, phần phôi nấm sau khi khai thác có thể tiếp tục được nghiên cứu và tận dụng cho các mục đích khác như làm phân hữu cơ, cải tạo đất hoặc làm nguyên liệu cho các mô hình nông nghiệp khác, tùy theo quy trình xử lý. Như vậy, chúng ta đang từng bước tạo ra một chu trình: Phụ phẩm → nguyên liệu → sản phẩm → tái sử dụng. Đây chính là tư duy rất quan trọng trong nền nông nghiệp hiện đại: sử dụng tài nguyên hiệu quả, giảm chất thải và hướng đến phát triển bền vững. Qua phần tham quan và trải nghiệm mô hình Nấm bào ngư xám, hy vọng quý thầy cô và các em đã hiểu thêm rằng để tạo ra một tai nấm nhỏ bé mà chúng ta nhìn thấy trên bàn ăn là cả một quy trình sản xuất rất công phu. Từ mùn cưa cây cao su, người sản xuất phải trải qua rất nhiều bước: Xử lý nguyên liệu → phối trộn dinh dưỡng → ủ → đóng bịch → tiệt trùng → cấy meo → ủ tơ → chăm sóc → nấm ra quả thể → thu hoạch. Mỗi công đoạn đều có những yêu cầu riêng về nhiệt độ, độ ẩm, vệ sinh và kỹ thuật chăm sóc. Qua đó, chúng ta có thể thấy rằng nông nghiệp công nghệ cao không chỉ là những hệ thống máy móc hiện đại, mà còn là việc ứng dụng kiến thức khoa học vào từng công đoạn sản xuất để tạo ra sản phẩm an toàn, chất lượng và có giá trị kinh tế. Và đặc biệt, mô hình còn cho chúng ta một bài học rất ý nghĩa: Một phụ phẩm nếu biết tận dụng đúng cách có thể trở thành một nguồn tài nguyên có giá trị. Bây giờ, mời quý thầy cô và các em cùng quan sát thực tế phôi nấm, hệ tơ nấm và các tai nấm bào ngư xám, đồng thời thử tìm xem đâu là phôi đang trong giai đoạn ủ tơ và đâu là phôi đã bước vào giai đoạn ra quả thể nhé! Xin cảm ơn quý thầy cô và các em!