Kính thưa quý thầy cô và các em học sinh! Tiếp tục hành trình tham quan và trải nghiệm tại Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM, bây giờ chúng ta sẽ cùng đến với một trong những khu vực rất đặc trưng và cũng là một sản phẩm tiêu biểu của nông nghiệp đô thị – Vườn Lan và cây lá kiểng. Khi nhắc đến hoa lan, chắc hẳn nhiều em sẽ nghĩ ngay đến những chậu hoa có màu sắc rực rỡ, được sử dụng để trang trí nhà cửa, trường học, văn phòng hoặc làm quà tặng trong những dịp đặc biệt. Tuy nhiên, để có được một cành hoa đẹp hay một chậu lan khỏe mạnh, phía sau đó là cả một quy trình từ nhân giống, chăm sóc, cung cấp nước, dinh dưỡng, ánh sáng cho đến thu hoạch. Và tại Khu Nông nghiệp Công nghệ cao TP.HCM, các quy trình này đã được nghiên cứu, ứng dụng và từng bước hoàn thiện nhằm phục vụ sản xuất, đồng thời chuyển giao những tiến bộ kỹ thuật đến người dân và doanh nghiệp. Hoa lan cũng là một trong những nhóm hoa kiểng chủ lực của nông nghiệp đô thị bởi cây có ưu điểm là không cần diện tích đất quá lớn, có thể trồng trong chậu hoặc giá thể, nhu cầu chăm sóc tương đối phù hợp với mô hình sản xuất đô thị và có giá trị kinh tế cao. Tại đây, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu hai nhóm hoa lan tiêu biểu là Mokara và Dendrobium, đồng thời khám phá một công nghệ rất quan trọng trong quá trình nhân giống hoa lan – đó chính là nuôi cấy mô tế bào thực vật. Trước khi tìm hiểu từng loại lan, chúng ta hãy cùng tìm hiểu một công nghệ rất thú vị. Đó chính là công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật. Công nghệ này đã được nghiên cứu và ứng dụng tại Việt Nam từ khoảng những năm 1960 và là một trong những kỹ thuật quan trọng của lĩnh vực công nghệ sinh học thực vật. Các em có thể hình dung đơn giản như thế này: Nếu phương pháp nhân giống truyền thống cần một cây mẹ để tạo ra cây con thì với công nghệ nuôi cấy mô, từ một phần rất nhỏ của cây mẹ, trong điều kiện vô trùng và trên môi trường dinh dưỡng thích hợp, các tế bào thực vật có thể phát triển thành mô, chồi, rễ và cuối cùng hình thành một cây hoàn chỉnh. Điểm đặc biệt của phương pháp này là chúng ta có thể nhân nhanh một giống cây có đặc tính tốt với số lượng lớn, đồng thời giúp tạo ra nguồn cây giống tương đối đồng đều. Sau khi cây con phát triển trong chai nuôi cấy mô, chúng sẽ chưa được đưa ngay ra môi trường tự nhiên. Các cây con sẽ được chuyển sang vườn ươm để tập thích nghi với điều kiện bên ngoài. Đây là một giai đoạn rất quan trọng bởi cây đã quen với môi trường được kiểm soát trong chai mô, vì vậy cần có thời gian để thích nghi dần với ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm và môi trường tự nhiên. Sau khi cây đủ khỏe, chúng mới được chuyển ra khu vực sản xuất để tiếp tục chăm sóc. Và bây giờ, chúng ta hãy cùng tìm hiểu hai “nhân vật chính” của khu vực này: lan Mokara và lan Dendrobium. Đầu tiên là hoa lan Mokara. Mokara thuộc nhóm lan đơn thân, nghĩa là cây phát triển chủ yếu theo một trục thân chính và không phát triển thành nhiều thân giả như lan Dendrobium. Với đặc điểm thân cây tương đối cao, trong quá trình trồng, chúng ta cần có biện pháp cố định cây để cây không bị rung lắc. Nếu cây bị lay động thường xuyên, bộ rễ có thể bị ảnh hưởng, từ đó tác động đến khả năng sinh trưởng của cây. Tại đây, lan Mokara được trồng trên những luống cao khoảng 15–20 cm. Giá thể sử dụng để trồng có thể là vỏ đậu phộng đã qua xử lý, giúp tạo môi trường tương đối thông thoáng và tơi xốp để bộ rễ phát triển. Các em có thể quan sát phần gốc cây. Đây chính là khu vực chúng ta cần đặc biệt quan tâm, bởi bộ rễ khỏe thì cây mới có khả năng hấp thụ nước và dinh dưỡng tốt. Về nước tưới, lan Mokara là loại cây có nhu cầu nước tương đối cao. Tại vườn, cây được cung cấp nước thông qua hệ thống tưới phun tự động. Tùy theo điều kiện thời tiết và giai đoạn sinh trưởng, cây có thể được tưới nhiều lần trong ngày. Vườn lan cũng được thiết kế hệ thống lưới che nhằm điều chỉnh lượng ánh sáng chiếu trực tiếp vào cây. Với Mokara, mức che nắng khoảng 30% có thể phù hợp để cây sinh trưởng tốt trong điều kiện sản xuất. Bên cạnh nước, cây còn cần được cung cấp dinh dưỡng. Dinh dưỡng có thể được pha theo tỷ lệ phù hợp và cung cấp định kỳ cho cây, đồng thời kết hợp bổ sung nguồn dinh dưỡng hữu cơ trên nền giá thể. Như vậy, để một cây lan phát triển khỏe mạnh, chúng ta không chỉ tưới nước mà phải cân đối nhiều yếu tố: Nước – ánh sáng – dinh dưỡng – giá thể – nhiệt độ – độ thông thoáng. Đây cũng chính là lý do tại sao sản xuất hoa lan cần có kiến thức kỹ thuật chứ không đơn giản chỉ là “tưới nước cho cây”. Lan Mokara cũng được nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào thực vật. Các cây con ban đầu được phát triển trong chai nuôi cấy mô. Sau đó, cây được đưa ra vườn ươm để thích nghi với môi trường bên ngoài. Khi cây đạt kích thước khoảng 15–20 cm, cây có thể được đưa ra khu vực sản xuất để tiếp tục chăm sóc. Khi cây đạt chiều cao khoảng 40–50 cm, cây bắt đầu có khả năng cho hoa. Tuy nhiên, các em lưu ý rằng để đi từ một cây con trong chai mô đến một cây có khả năng ra hoa là cả một quá trình tương đối dài. Đối với lan Mokara, thời gian từ giai đoạn nhân giống bằng nuôi cấy mô đến khi cây có thể cho hoa lần đầu có thể kéo dài khoảng 3,5–4 năm, tùy giống và điều kiện chăm sóc. Điều này cho chúng ta thấy để tạo ra một sản phẩm hoa đẹp đưa đến tay người tiêu dùng, người trồng lan phải đầu tư thời gian, kỹ thuật và công sức trong thời gian dài. Một đặc điểm khá thú vị của lan Mokara là cây có thể cho phát hoa từ các nách lá. Tùy thuộc vào giống, màu sắc và đặc điểm sinh trưởng mà số lượng cũng như hình dạng phát hoa sẽ khác nhau. Khi hoa trên cành đã nở gần hết, người trồng có thể tiến hành cắt cành để đưa ra thị trường. Lan Mokara có nhiều màu sắc khác nhau như vàng, cam, đỏ, hồng… và chính màu sắc, chất lượng, độ dài cành cũng như thời điểm thị trường sẽ ảnh hưởng đến giá trị thương phẩm. Đây cũng là một trong những lý do lan Mokara được lựa chọn để phát triển trong sản xuất hoa kiểng đô thị. Tiếp theo, chúng ta hãy cùng tìm hiểu một loại lan rất quen thuộc khác, đó chính là lan Dendrobium. Nếu Mokara là lan đơn thân thì Dendrobium lại thuộc nhóm lan đa thân, đa chồi. Các em có thể quan sát trên một chậu Dendrobium thường không chỉ có một thân mà có thể có nhiều chồi phát triển cùng lúc. Khi gặp điều kiện thích hợp về ánh sáng, nước và dinh dưỡng, các chồi mới có thể tiếp tục phát triển từ những mắt ngủ trên thân cây. Chính đặc điểm này tạo nên những chậu Dendrobium có nhiều thân, nhiều hoa và có hình dáng khá đẹp mắt. Đối với Dendrobium, người trồng có thể sử dụng nhiều loại giá thể khác nhau như: xơ dừa, vỏ đậu phộng, vỏ trấu, than củi, mút xốp hoặc các loại vật liệu nhẹ. Thậm chí, chúng ta có thể phối trộn nhiều loại giá thể với nhau để tạo ra môi trường phù hợp cho bộ rễ. Điều quan trọng là giá thể phải đảm bảo độ thông thoáng và khả năng thoát nước tốt, bởi bộ rễ của lan cần có không khí để phát triển. Dendrobium thường được trồng trong chậu nhựa hoặc chậu sành có độ thoáng cao. Cây được cung cấp nước thông qua hệ thống tưới phun và được trồng dưới hệ thống lưới che nắng. Đối với Dendrobium, lượng ánh sáng phù hợp thường ở mức che nắng khoảng 60–70%, tùy giống và điều kiện thực tế. Về dinh dưỡng, cây có thể được cung cấp thông qua các loại phân hữu cơ, phân vô cơ dạng nén hoặc các loại dinh dưỡng được pha loãng và phun/tưới phù hợp. Tương tự như Mokara, Dendrobium cũng có thể được nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô tế bào thực vật. Cây con ban đầu được phát triển trong chai mô, sau đó chuyển ra vườn ươm để thích nghi. Khi cây đạt khoảng 7–10 cm, cây có thể được đưa vào các chậu nhỏ để tiếp tục chăm sóc. Khi cây đạt khoảng 15–17 cm, cây sẽ được chuyển sang chậu có kích thước lớn hơn để tiếp tục sinh trưởng và phát triển. Một điểm khá thú vị là thời gian từ giai đoạn nuôi cấy mô đến khi Dendrobium có thể ra hoa thường ngắn hơn Mokara, khoảng 2–2,5 năm, tùy thuộc vào giống và điều kiện chăm sóc. Như vậy, nếu đặt hai loại lan cạnh nhau, chúng ta có thể thấy: Mokara – lan đơn thân, thời gian đến khi ra hoa thường dài hơn. Trong khi đó: Dendrobium – lan đa thân, đa chồi và thời gian từ nuôi cấy mô đến ra hoa thường ngắn hơn. Hiện nay, nhu cầu sử dụng hoa lan Dendrobium khá lớn, đặc biệt tại các đô thị như TP.HCM. Dendrobium có thể được cung cấp ra thị trường dưới nhiều hình thức: hoa cắt cành hoặc chậu hoa hoàn chỉnh. Hoa có ưu điểm là tương đối thuận tiện trong vận chuyển, bảo quản và chăm sóc. Chính vì vậy, lan Dendrobium được nhiều hộ nông dân và doanh nghiệp lựa chọn để đầu tư sản xuất. Từ một cây giống nhỏ, sau một quá trình chăm sóc kéo dài, cây có thể trở thành một sản phẩm hoa có giá trị trên thị trường.